Árið 1590 kom út nýtt viðlagabindi, Additamentum IV, við kortasafn hollenska kortagerðarmannsins Abrahams Orteliusar, Theatrum orbis terrarum. Í því er kort af Íslandi. Höfundar er hvergi getið en tekið er fram að það sé stungið í eir 1585. Á kortinu er líka að finna tileinkun til Friðriks II Danakonungs frá Anders Sørensen Vedel (Andreas Velleius), hinum kunna sagnaritara Dana. Það er fyrir löngu orðið ljóst að Vedel er ekki höfundur kortsins og hefur ekki getað gert það. Kortið er það mikið tímamótaverk miðað við fyrri kort, þ. m. t. Norðurlandakort Orteliusar sjálfs frá 1570, að það má telja vafasamt að það sé gert eftir fyrirmynd erlends manns. Hér er ekki öðrum til að dreifa en Íslendingi og berast þá böndin fljótt að manni þeim er fjöllærðastur var allra landsmanna, Guðbrandi Þorlákssyni biskupi á Hólum. Guðbrandur var hneigður til stærðfræði og hann átti bækur helstu stærð-, landfræðinga og kortagerðarmanna. Hann mældi hnattstöðu Hóla og fékk mjög nákvæma útkomu. Til er kort eftir hann af Norður-Atlantshafi og löndum umhverfis það frá árinu 1606. Íslandskort Guðbrands er ekki lengur til og ekki er vitað hvenær hann gerði það. Til er listi yfir kirkjur og firði sem hann virðist hafa notað við gerð þess. Ekki er heldur vitað með vissu með hverjum hætti kortið barst Orteliusi í hendur. Leitt hefur verið getum að því að hann hafi fengið það frá Vedel sem vann um þessar mundir að sögu Danaveldis, sem kom aldrei út, en með henni áttu að fylgja kort af ríkinu. Allt er ókunnugt um samband Guðbrands biskups og Vedels en líklegast er að Vedel hafi snúið sér beint til hans þegar kom að því að fá kort af Íslandi í hina fyrirhuguðu bók. Í lesmáli aftan á kortinu ber Ortelius Vedel fyrir ýmsu af því sem hann segir af landinu og hann talar um Vedel sem höfund kortsins. Þetta bendir til þess að eitthvað samband hafi verið á milli þeirra. Ortelius hefur eflaust ekki fengið frumkort Guðbrands frá Vedel og því ekki vitað að hann var höfundurinn. Þó að Íslandskort Orteliusar væri lengi vel eignað Vedel vissu þó sumir að hann var ekki höfundur þess. Finnur Jónsson biskup eignar Guðbrandi kortið án allra athugasemda í kirkjusögu sinni og danski sagnaritarinn Lyschander, samtímamaður Vedels, segir beinlínis að það sé eftir Guðbrand.Kort Orteliusar er prentað í opnu arkarbroti en á baki er lýsing landsins á hinum ýmsu tungumálum sem kortasafnið var prentað á áður en yfir lauk. Talið er að Ortelius sé höfundur þessa lesmáls en mikið af því sem þar kemur fram er ættað frá Vedel og í síðari útgáfum var ýmsu bætt við m. a. úr Brevis commentarius eftir Arngrím Jónsson lærða sem kom út á þessum tíma. Hjá Orteliusi er hnattstaða Íslands u. þ. b. 64°-67° 45? norðlægrar breiddar og lengdin 350° 20?-14°. Hér er vikið talsvert frá hnattstöðumælingu Guðbrandar á Hólum og kunna ýmsar ástæður að vera fyrir því. Ekki er vitað hvenær Guðbrandur gerði hnattstöðuathugun sína og ekki víst að Ortelius hafi haft hana fyrir augunum þegar hann gerði kortið.Umhverfis landið svamlar mikill fjöldi hvala og ófreskja. Þau eru, ásamt rekavið, hafísum og ísbjörnum, merkt bókstöfunum A-Q sem vísa til skýringa á bakhlið kortsins. Ekki er vitað hvort eitthvað af þessum furðudýrum var á frumkorti Guðbrands eða hvort þau voru viðbætur Vedels og Orteliusar. Ýmis skrímsli á kortinu virðast eiga til einhvers skyldleika að telja við ófreskjurnar á Norðurlandakorti Olaus Magnus frá 1539 og í Kosmógrafíu Sebastians Münsters frá 1544. Íslensk nöfn nokkurra hvalategunda gætu þó bent til þess að einhver slíkur fróðleikur hafi fylgt kortinu frá biskupi þó að endanlega gerð sína hafi þau líklega fengið hjá þeim sem bjuggu kortið prentunar og gerðu myndamótið.Nöfnin á kortinu eru u. þ. b. 250 og eru þau flest auðskiljanleg þó að mörg þeirra séu talsvert afbökuð. Þó eru þau yfirleitt réttari en á flestum síðari kortum, þ. m. t. kort Gerhards Mercators sem tekur sér Guðbrand einnig til fyrirmyndar. Nokkrar afbakanirnar virðist mega rekja til eðlilegs mislesturs eins og þegar F er lesið B og Floe verður Bloe. Allt bendir til að Orteliusi hafi borist kortið í danskri gerð, líklega eftir Vedel, kannski komin frá Guðbrandi. Á kortinu eru líka nokkrar lesmálsgreinar af vafasömum uppruna. Austan Þjórsár stendur t. d. að þar séu hestar svo fráir að þeir hlaupi 20 mílur í einum spretti. Ef litið er á landið í heild eins og það kemur fyrir á kortinu kemur brátt í ljós að lögun þess er fjarri því að vera rétt ef miðað er við nýjustu kort gerð með fullkomnustu tækjum. Landið er allt dregið of skörpum og beinum línum. Það vekur athygli hve mikið fer fyrir fjörðum, flóum og skögum í hlutfalli við aðra stærð landsins. Eflaust stafar þetta af því að strandlengjan var mönnum miklu kunnari en þeir hlutar er innar lágu. Stefnur fjalla og fljóta eru aðeins réttar í meginatriðum og upptök hinna meiri vatnsfalla eru biskupi flest ókunn. Hálendi er víðast hvar dregið af handahófi og þegar kemur að miðhálendinu er eins og allt fari úr böndunum hjá Guðbrandi og sýnir það ljóslega hve þessar slóðir voru mönnum ókunnar. Það sést best á því að Vatnajökull er ekki á kortinu og verður það teljast furðulegt því flestir hinna meiri háttar jöklanna eru sýndir. Vegna þess hve kortið gerir hálendinu lítil skil verður landið talsvert mjórra en efni standa til og of langt miðað við breiddina. Landið er látið spanna 23 lengdargráður sem er meira en helmingsaukning frá réttu lagi.Kort Guðbrands biskups Þorlákssonar í gerð Orteliusar birtist síðan í útgáfum á kortasafni hans á hinum ýmsu tungumálum fram til ársins 1612. Á latínu 1591, 1592, [1595], 1601, 1603, 1608 og 1612; frönsku 1598; hollensku 1598; þýsku 1602; spænsku 1606 og 1612; ensku 1606; og ítölsku 1608 og 1612. Íslandskortið er alltaf prentað eftir sama myndamóti í þessum bókum svo erfitt getur verið að ráða fram úr því hvaða útgáfu hvert einstakt kort fylgdi í upphafi. Í mörgum tilvikum má þó sjá það, annaðhvort af tungumáli textans á bakhlið eða af tölusetningu kortsins sem getur verið dálítið mismunandi í hinum ýmsu útgáfum. Langflest eintök af Íslandskorti Guðbrands sem þekkjast eru þannig til komin að bóksalar hafa rifið kortasafnið í sundur og boðið hvert kort fyrir sig til sölu. Mörg eintök af því hafa verið litskreytt. Til voru sérstakir kortalýsingarmenn en Ortelius byrjaði einmitt feril sinn sem einn slíkur. Kortin munu hafa verið lýst áður en bókin var bundin og það var ekki alltaf sami maður sem skreytti öll kortin í sama eintaki svo að ekki sé minnst á öll kort bókarinnar eða allar útgáfur rits, sem prentað var margsinnis, eins og kortasafn Orteliusar.Með tilkomu Íslandskorts Orteliusar eftir forskrift Guðbrandar er sagt skilið við þá mynd af landinu sem birtist á kortum eins og Carta marina eftir Olaus Magnus. Í staðinn kemur kort sem ber af öðrum og var hátt á aðra öld undirstaða þeirra landabréfa sem birt voru af Íslandi.In 1590 Abraham Ortelius published a new supplement, Additamentum IV, to his collection of maps, Theatrum orbis terrarum. Amongst the new maps is a map of Iceland (Islandia). The author is not mentioned but on it says that it was engraved in the year 1585. On it we can also find a dedication to Frederick II of Denmark by Andreas Velleius (Andreas Sørensen Vedel); a well-known Danish historian of the period. It has been known for a long time that Vedel is not the author of the map and he could not have made it. The map is so superior to all earlier maps of Iceland in content and execution that an Icelander must be its originator. All clues point in the direction of Gudbrandur Thorláksson, bishop of Hólar. In his school days in Copenhagen he had studied mathematics and astronomy alongside theology. He had calculated the position of Hólar and arrived at an amazingly accurate result. He made a map of the North in 1606. The map of Iceland by bishop Gudbrandur does no longer exist and it is not known when he made it or what resources he had at his disposal. A list of churches and fiords has been found which he seems to have used, especially the latter, which he follows very closely for a large part of the coast.Ortelius seems to have received the map directly from Vedel's own hands, and probably it never occurred to him that Vedel was not the author. At about this time, Vedel was writing a history of Denmark, which in fact never appeared, which was to be accompanied by maps. Nothing is known of any contact between Vedel and the bishop, but it is not unreasonable to suppose that Vedel should have turned directly to the bishop for assistance in this respect, it was customary at this time to supplement historical writings with geographical introduction and explanatory maps. Some of the information that Ortelius gives about Iceland on the back of his map is taken directly from Vedel.Ortelius' map of Iceland was for a long time attributed to Vedel, although even in the time of bishop Gudbrandur it was known that he was not the author. A contemporary of the bishop, the Danish historian Lyschander, attributes the map to the bishop without further comment, and the same applies to bishop Finnur Jónsson in his Ecclesiastical History.On his map Ortelius does not follow the calculations that bishop Gudbrandur had made on the latitude and longitude of the see at Hólar. It is not known when Gudbrandur completed his calculations, it may be after he handed over the map.The ocean is provided with a large number of whales and monsters, which can hardly have accompanied the original. They, along with polar bears, driftwood and sea ice, are marked with the letters A-Q which refer to explanations on the back of the map. Some of the information regarding these creatures may have come originally from Iceland, perhaps from bishop Gudbrandur by way of Vedel, who is given as authority for some of it. This would then have been added to and mixed with foreign fables and inflations. Most of the pictures can be traced originally to Olaus Magnus, though the immediate source is more probably Sebastian Münster, who adopted many of the former's drawings in his Kosmographia (1544); with minor changes. It is not out of the question that some such drawings may have accompanied bishop Gudbrandur's map, since he was a most accomplished draughtsman. In the text on the map itself there are various accounts which can probably be traced chiefly to Icelandic tales and superstitions, whether or not they were to be found on the bishop's own map.The map has roughly 250 names, many of them rather distorted, though not so much as to be unrecognisable. In many cases they are given a Danish form, but there is no way of knowing whether this is the work of the Danish intermediary or whether the bishop himself made the changes for the convenience of his Danish readers. Some forms clearly represent misreadings of the bishop's handwriting, arising from his use of insular letter forms, which was long in the custom in Iceland though quite unknown elsewhere at this time.Although the map is faulty in many ways, it is far superior to all earlier maps of Iceland in content and execution. Here for the first time we find a map giving a more or less complete survey of all settlements in the country and most places of interest. Apart from this the most striking thing is how angular the country is, with very prominent headlands. The south and east coasts are far too straight instead of being curved. The width is too great in relation to the length, a tendency which continued to plague maps of Iceland for a long time. The country is also placed too far north. The central highlands are extremely poorly represented, amazingly little being known about them then and indeed much later. Most of the principal glaciers, however, are marked on the map, though Vatnajökull, the largest glacier in Europe is missing.Bishop Gudbrandur's map of Iceland in the version by Abraham Ortelius was printed without change from the same plates in every subsequent edition of the book in various languages after 1590, until publishing was discontinued in 1612. In Latin 1591, 1592, [1595], 1601, 1603, 1608 and 1612; French 1598; Dutch 1598; German 1602; Spanish 1606 and 1612; English 1606; and Italian 1608 and 1612. It is often difficult to see from what edition of the collection a particular map is. Most copies of the map that exist have been taken from editions of the book which have been torn up and the maps sold as individual sheets. Many copies have been coloured.The term of the old maps as represented in Carta marina by Olaus Magnus was now over, and most cartographers took bishop Gudbrandur's map as their starting point. Ortelius was first on the spot, forcing others to follow him.Abraham OrteliusAbrahamOrteliusIslandia1590-1612Antwerp, Netherlandshttp://kort.bok.hi.is/kort/jpg/si0048x1024.jpg